Jacek Hugo-Bader, Biała gorączka

Jacek Hugo-Bader, Biała gorączka
Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2009

Rosyjska mozaika

„Biała gorączka” jest drugim, po „Rajskiej dolinie wśród zielska”, zbiorem reportaży Jacka Hugo-Badera, dziennikarza „Gazety Wyborczej”. Już prawie od dwudziestu lat jeździ do Rosji, a także innych republik poradzieckich, próbując zrozumieć zmiany zachodzące w tych krajach. Dociera do miejsc, do których inni jego koledzy po fachu baliby się zapuścić, i przeprowadza wywiady z ludźmi tak upodlonymi i wdeptanymi w ziemię, od których normalny człowiek odwróciłby z obrzydzeniem. Prostytutki, narkomani, bomży, chorzy na AIDS, alkoholicy – to są najczęściej bohaterowie jego reportaży. W selekcji takich tematów można dostrzec pewną zależność od współczesnej literatury amerykańskiej, chociażby Henry Millera, rozmiłowanej w postaciach z marginesu społecznego, a ściślej – amerykańskiej szkoły reportażu (do takiej fascynacji autor zresztą sam się przyznaje), według której należy przede wszystkim pisać o najlepiej sprzedających się tematach, a są to seks, przemoc, tragedie rodzinne. W Rosji tego wszystkiego można znaleźć do dostatkiem, przyznaje Bader, sporo mieszkańców tego kraju żyje w sytuacjach ekstremalnych. Z innej strony, nie mogę zgodzić się z poprzednimi recenzentami „Białej gorączki”, kładącymi nacisk na różnice pomiędzy Kapuścińskim a Baderem. Autor omawianej książki jest wiernym kontynuatorem myśli mistrza polskiego reportażu, mimo oczywistych rozbieżności w zakresie stylu i narracji. Jeżeli Kapuściński w „Imperium” ukazał proces rozpadu ZSRR, to współczesny autor ukazał doprowadzoną do krańcowości wizję społeczeństwa postradzieckiego w stanie rozpadu więzi międzyludzkich.
„Biała gorączka” zaczyna się jak typowy reportaż podróżniczy. Reporter kupuje w Moskwie wysłużony gazik UAZ-469 i zamierza przejechać tym samochodem do Władywostoku w czasie srogiej syberyjskiej zimy. Na tym praktycznie kończą się wszelkie podobieństwa z literaturą podróżniczą w potocznym rozumieniu tego terminu. Już w Moskwie, czekając na tuning samochodu, poznaje dogłębnie życie przedstawicieli rosyjskich subkultur, dawnych „nieformałów”. Właściwie, pokolenia obecnych 30- i 40. latków, które wchodziło w dorosłe życie w czasie rozpadu Związku. Właśnie ono miało budować nową Rosję. Ale reporter dostrzega, jak są rozbici i podzieleni na wzajemnie zwalczające się ugrupowania. Występują tu hipisi, rapowcy, punkowcy i anarchopunkowcy, muzycy wykonujące rock patriotyczny i rock cerkiewny, neonazista z zespołu „Korozja metalu”, który śpiewa, że „czarnemu należy wbić kołek w pierś”. Rosyjski rock, który w czasach „pieriestrojki” i „głasnosti” był głosem buntu młodego pokolenia przeciwko szarej radzieckiej rzeczywistości, obecnie uległ wpływom ekstremistów i politycznej ideologii.
Kolejne przystanki podróży reportera to Ufa i Kazań. Tutaj opisuje plagę chorych na AIDS. Najczęściej są to narkomani, używający brudnych strzykawek. Przeprowadza wywiad ze Swietłaną Izambajewą, która została „Miss HIV” i jest twarzą rosyjskiej kampanii na rzecz walką z ta nieuleczalną chorobą. Bardzo ciekawe są reportaże Badera, których akcja toczy się na Syberii. W okolicach Abakanu opisuje życie seksty „wissarionowców”, którzy pod przewodnictwem nowego „Chrystusa” Siergieja Toropa w sercu tajgi budują „nowe Jeruzalem”, gdzie obowiązuje zakaz picia, palenia i jedzenia mięsa. Inną ciekawą formę duchowości pokazuje na przykładzie szamanów z Tuwy. Tytułowa „Biała gorączka” to reportaż poświęcony tragicznej historii 22 ewenkijskich pasterzy, którzy popełniają samobójstwa pod wpływem psychozy po długim spożywaniu alkoholu. Tak więc, obraz Rosji Hugo-Badera jest dwubiegunowy. Z jednej strony mamy do czynienia z plagą patologii społecznych i rozkładem wartości moralnych, z drugiej – odrodzeniem religijnym, przybierającym formy dość dziwaczne. Za najciekawszy w całym zbiorze należy uznać tekst „Święte morze Syberii”, opisujący Bajkał. Właśnie w nim znajdziemy najwięcej elementów tradycyjnego reportaży podróżniczego – narratora w ruchu, płynącego przez Bajkał na bajdarce, przepiękne opisy krajobrazów, konfrontowanie własnych wrażeń z relacjami innych podróżników, w tym przypadku będą to polscy naukowcy zesłani na Syberię po powstaniu styczniowym: Jan Czerski, Benedykt Dybowski, Józef Kalinowski, Aleksander Czekanowski.
Problematyka społeczna przedstawiona na przykładzie losów konkretnych ludzi – tak można scharakteryzować reportaże, których akcja toczy się na Ukrainie i Mołdawii. W Doniecku Bader opisał rozpacz wdów, których mężowie stracili życie w wybuchu w kopalni im. Zasiadki. W „Wiśniowym sadzie” ukazał, jak unikatowy architektoniczno-przyrodniczy krajobraz Krymu jest bezlitośnie niszczony przez żądnych zysków oligarchów. Permanentna stagnacja gospodarcza, rozłam w społeczeństwie na „pomarańczowych” i zwolenników partii prorosyjskich – te problemy stanowią tło „ukraińskich” reportaży. W Mołdawii Bader podchwytuje „gorące” dziennikarskie tematy: handel ludzkimi organami, dziećmi i „żywym towerem”. Wskazuje, że na podjęcie tak desperackich kroków mieszkańcy najbiedniejszego państwa w Europie głównie decydują się z powodu nędzy. Za niezwykle udany można uznać pomysł autora w reportażu „Dola dla aniołów”, w którym w narrację o powstaniu Naddniestrza i losie jego mieszkańców jest wpleciona opowieść o wybornych koniakach, z których produkcji słynie ten region. Można zaobserwować, że w porównaniu ze swoją poprzednią książką, „W rajskiej dolinie wśród zielska”, w której znajdziemy wywiady ze znanymi osobistościami – generałem Lebiedziem, Walentiną Tierieszkową, Michaiłem Kałasznikowym, w „Białej gorączce” reporter skupia się przede wszystkim na opisie losów zwykłych Rosjan i przedstawicieli innych narodów, ukazanych przez pryzmat lokalności i wielokulturowości. Najwyższy rangą urzędnik, który jest bohaterem tego zbioru reportaży, to szef MSZ Naddniestrza. Bader przewrotnie konfrontuje dzisiejszą rosyjską rzeczywistość z fragmentami futurologicznego „Reportażu z XXI wieku”, który powstał w 1957 roku na zlecenie „Komsomolskiej Prawdy” i przedstawiał utopijną wizję ZSRR jako państwa idealnego – bez chorób, którego mieszkańcy żyją w dostatku i szczęśliwości.
„Ta wolność, do której rwaliśmy się, zabija” – te słowa byłego hipisa, a obecnie prawosławnego księdza, przytoczone w jednym z reportaży, mogą posłużyć za motto dla całej „Białej gorączki”. Bader pokazuje, jak po upadku ZSRR wiele jego dawnych obywateli wciąż nie potrafią odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Nawet dla byłych partyjnych aparatczyków z Tiumieni, co zarabiają miliony w biznesie i należą do nielicznych w tej książce ludzi sukcesu, pogoń za pieniądzem chyba nie jest w stanie wypełnić ideowej pustki. Wzorce społeczeństwa konsumpcyjnego i relatywizm wartości moralnych wydają się być nie do zaakceptowania dla większości bohaterów tej książki, dlatego wybierają powolne umieranie od narkotyków, alkoholu i chorób. Oczywiście, Badera łatwo posądzić o czarny piar. Zresztą, autor nawet nie stara się być obiektywny. – Opisuję Rosję z poziomu trotuaru. Ja na salony się nie nadaję. Mnie nawet do klubów nie wpuszczają. Reporter ma prawo do subiektywizmu – przyznał w jednym z wywiadów.

Eugeniusz Sobol
Opublikowano w Topos 6/2009