Andrzej Braun, Cyrograf

Andrzej Braun, Cyrograf
Biblioteka „Tygla Kultury”, Łódź 2006

Powieść autobiograficzna Andrzeja Brauna

Cyrograf to najnowsza powieść Andrzeja Brauna, urodzonego w 1923 roku w Łodzi pisarza, autora 30 książek poetyckich, eseistycznych i prozatorskich. W tym utworze kontynuuje strategię pisarstwa autobiograficznego, z którą mieliśmy już do czynienia w jego wcześniejszych dziełach, ukazując los mieszkającego w powojennej Łodzi młodego pisarza Marka, czyja postać ma wiele cech wspólnych z życiem samego autora. Też jest byłym żołnierzem AK, jaki po wojnie wiąże się ze środowiskiem literackiej lewicy skupionej wokół czasopisma „Szaniec”. Braun stworzył typ bohatera – tragicznego moralisty, bliskiego ideałom conradowskim, napisał Włodzimierz Maciąg. Takie rozpoznanie nie do końca pasuje do bohatera Cyrografu, który zarówno w sferze ideowej tak i życiu osobistym idzie drogą zgubnych kompromisów nie mogąc dokonać tak naprawdę żadnego świadomego wyboru. Niewątpliwie, mit żołnierza AK wiernego ideałom walki przegranej jest stałym punktem odniesienia w twórczości Brauna. Tragizm bohatera w jego najnowszej powieści polega na tym, że w świadomości Marka odbywa się starcie pomiędzy tym, co uważa za słuszną sprawę i ogólnie mówiąc za prawdę, a pragnieniem zrealizowania własnego powołania artystycznego, jakie może odbyć się wyłącznie w ramach narzuconego po wojnie ustroju państwowego. Widząc obłudę komunistycznym dygnitarzy i zakłamanie lansowanych przez partię pokolenia nowych twórców, tzw. pryszczatych, mimo to daje się wciągnąć w polityczną manipulację, nowy system wsysa go do środka kusząc jak diabeł tytułowym cyrografem i proponuje możliwość awansu. Marek z radością przyjmuje wszelkie zaszczyty ofiarowane mu przez władzę, takie jak debiut na łamach prestiżowego czasopisma, publikację pierwszego tomiku wierszy, spotkania autorskie i wczasy w ośrodkach, jednak potrzeba wyraźnego samookreślenia się w ramach danej opcji politycznej wywołuje u niego rozdrażnienie i irytację. Jego system etyczny wydaje się wisieć w próżni nie podparty żadnym czynem zewnętrznym i w tym rozdwojeniu bohater prozy Brauna bliski jest postaci Janusza Myszyńskiego ze Sławy i chwały Jarosława Iwaszkiewicza.

Realizm powieściowy jest mocną stroną prozy Brauna. Autor po mistrzowsku odtwarza świadomość ludzi, którym udało się przeżyć w warunkach wojny, za wszelką cenę unikających wspomnień o tamtych czasach. Właśnie w okrucieństwie okupacji znajduje genezę cynizmu i postawy nihilistycznej „pryszczatych” pragnących za wszelką cenę korzystać z uroków życia i upajających się władzą. Zaangażowanie Marka w ukierunkowany ideowo nurt literacki znajduje dezaprobatę u jego rodziców, należących do przedwojennej inteligencji, zaś koledzy z oddziału Armii Krajowej oskarżają go wprost o zdradę. Widzi, że obecny ład społeczny niewiele ma wspólnego z tradycją polskiej lewicy, sygnalizowaną poprzez przywołanie nazwisk Żeromskiego oraz Piłsudskiego, z którą próbuje się utożsamiać, że jest to porządek przyniesiony na sowieckich bagnetach niewiele wspólnego mający z hasłami sprawiedliwości społecznej. Jednak stwierdza, że znacznie więcej go łączy z budowniczymi „nowej” Polski niż z przedwojennymi intelektualistami, zwolennikami „burżuazyjnego idealizmu”, których wykładów słucha na przykład w czasie zajęć polonistycznych na uniwersytecie. Lewicowość to postęp, bezapelacyjnie stwierdza ten debiutujący pisarz, zaś cieszący się poparciem władz nurt realizmu socjalistycznego szermujący nazwiskami Balzaka, Majakowskiego i Lukacsa zdobywa serca i umysły uniwersyteckiej młodzieży, spośród której werbuje kadry do walki ideologicznej. Emigracja lub życie na marginesie społeczeństwa, jedynie te dwie możliwości zostały dla tych, którzy nie zgadzają się z obecnym ustrojem.

Eugeniusz Sobol
Opublikowano w Topos 4 2007
Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s