Tadeusz Sucharski, Polskie poszukiwania innej Rosji

Tadeusz Sucharski, Polskie poszukiwania „innej” Rosji. O nurcie rosyjskim w literaturze Drugiej Emigracji
Wydawnictwo „słowo / obraz terytoria”, Gdańsk 2008

Czym jest „inna” Rosja? To pojęcie wprowadzili w obieg Herling-Grudziński i Józef Czapski w połowie lat 50., Tadeusz Sucharski zaś z jego pomocą stara się obalić panujące stereotypy dotyczące postrzegania wschodniego sąsiada, wskazując na duże zróżnicowanie postaw wśród polskich pisarzy, którzy doświadczyli terroru stalinowskiego. Ów stereotyp obecnie na płaszczyźnie synchronicznej można zdefiniować jako utożsamianie władzy i narodu rosyjskiego, czyli, innymi słowy, oprawców i ofiar, diachronicznej – utrzymywanie, że źródła komunizmu sowieckiego tkwią w carskim despotyzmie, z czym mamy do czynienia na przykład w książce polskiego historyka J. Kucharzewskiego „Od białego do czerwonego caratu”. W obrębie zainteresowań słupskiego badacza znalazła się twórczość Józefa Czapskiego, Beaty Obertyńskiej, Jerzego Gliksmana, Anatola Krakowieckiego, Stanisława Vincenza, Józefa Mackiewicza, Herlinga Grudzińskiego i Aleksandra Wata. Wybór jest uzasadniony, bowiem większość z nich cechuje podobne doświadczenie życiowe – aresztowanie przez NKWD w 1939 roku, dwu, trzyletni pobyt w łagrach gułagu, ewakuacja z ZSRR z Armią Andersa. Sucharski podkreśla prekursorski charakter dzieł polskich pisarzy emigracyjnych. To właśnie dzięki ich świadectwom Zachód dowiedział się o istnieniu stalinowskiej więziennej cywilizacji. Ta prawda była niewygodna, bo kolidowała z ukształtowanym w czasie II wojny światowej wizerunkiem ZSRR jako wiernego sojusznika aliantów. Potrzebna była odwilż i Sołżenicyn, by przyznano im rację. Wśród omawianych przez Sucharskiego postaw polskich pisarzy wobec Rosji na jednym biegunie znajduje się, na przykład, ocierający się o rasizm i rusofobie, nacechowany emocjonalnie, utwór Obertyńskiej „W domu niewoli”, a na drugim – pragnienie intelektualnego dialogu i zbliżenia między dwoma narodami na płaszczyźnie duchowej Czapskiego. Do tej grupy entuzjastów porozumienia polsko-rosyjskiego niewątpliwie można także zaliczyć Vincenza, który na sowiecką okupację Galicji spojrzał przez pryzmat ludowej huculskiej mądrości, a także Mackiewicza, akcentującego w swoich powieściach zupełną nieprzystawalność Rosji carskiej i bolszewickiej. Odrębną grupę tworzą pisarze o lewicowych przekonaniach – Wat i Gliksman. W obozach i więzieniach na własnej skórze odczuli, czym naprawdę jest socjalistyczna utopiach, jaką miał urzeczywistniać Związek Sowiecki. Za najciekawszą część książki należy uznać rozdział poświęcony eseistyce Herlinga-Grudzińskiego, w której polski pisarz emigracyjny poddał wnikliwej analizie twórczość Sołżenicyna. Z samego początku jest nią zachwycony, ale potem przezywa rozczarowanie. Ze smutkiem obserwuje, jak dawny więzień stalinowskich obozów został rzecznikiem wielkomocarstwowej idei rosyjskiej, legitymizuje Rosję Putina. Autor „Innego świata” jest dla Sucharskiego pisarzem szczególnie ważnym, w 2002 roku bowiem opublikował książkę „Dostojewski Herlinga-Grudzińskiego”. Za odkrywcze należy uznać porównanie „Książki o Kołymie” Krakowieckiego i „Opowiadań kołymskich” Warłama Szłamowa. Sucharski podkreśla, że relacja polskiego pisarza z „białego krematorium” ukazała się w 1950 roku, a więc pięć lat przed napisaniem słynnego dzieła rosyjskiego pisarza. Za cechę wspólną dla obu utworów badacz uznał podobnie zarysowaną kondycję „kołymiaka” – więźnia żyjącego poza zasadą człowieczeństwa, przeświadczonego, że dno ludzkiego upodlenia tak naprawdę nie istnieje.

Eugeniusz Sobol
Opublikowano w Topos 6/2009

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s