Anne Applebaum, Czerwony głód

W „Nowej Polszy” 6/2018 ukazała się moja recenzja „Nieznane aspekty Hołodomoru”, w której omawiam książkę Anne Applebaum „Czerwony głód” (przeł. Barbara Gadomska i Wanda Gadomska, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2018). „Książka Applebaum została napisana przede wszystkim dla zachodniego czytelnika, zawiera bowiem szereg podstawowych informacji na temat Ukrainy, ale myślę, że każdy odbiorca obeznany ze wschodnioeuropejską tematyką znajdzie w niej coś ważnego dla siebie. Zwłaszcza cenne są fragmenty książki zawierające informacje na temat dotarcia prawdziwej informacji o klęsce głodu do opinii publicznej w krajach anglosaskich, między innymi za pośrednictwem publikacji ukraińskiej emigracji” (fragment).

Całość recenzji w języku rosyjskim dostępna pod linkiem

https://novpol.org/ru/BJjSMr-bQ/Neizvestnye-aspekty-golodomora

Reklamy

Rafał Marceli Blüth, Likwidacja kremlowskiej elity oraz inne pisma sowietologiczne 1933 – 1938

W październikowym numerze „Nowej Polszy” 10/2017 ukazała się moja recenzja książki Rafała Blütha „Likwidacja kremlowskiej elity oraz inne pisma sowietologiczne 1933 – 1938” (Biblioteka „Więzi”, Warszawa 2016). „Stosunek Blütha do ZSRR kształtuje się dosyć niejednoznacznie. Z punktu widzenia katolickiej doktryny stwierdza, że ustrój polityczny tego państwa stanowi krańcowe pogwałcenie ludzkiej natury, ale z drugiej strony próbuje odnaleźć w nim jakieś pozytywne aspekty. Autor uważa, że w Europie nastąpiło całkowite załamanie się „antropocentrycznego humanizmu”, czyli liberalizmu i wartości demokratycznych, więc stara się odnaleźć sprzymierzeńców po lewej stronie sceny politycznej. W jego tekstach odczuwa się pewna urzeczenie trockizmem i próba chrystianizacji lewicy komunistycznej” (fragment recenzji). Jej pełny tekst dostępny jest pod linkiem https://novpol.org/ru/SJNv3iN6Z/Tajny-stalinskih-chistok

Andriej Siniawski (Abram Terc), Rosyjska inteligencja

We wrześniowym numerze Odry 9/2015 ukazała się moja recenzja książki Andrieja Siniawskiego „Rosyjska inteligencja” (przeł. Marcin Benedek, wstęp Michał Sutowski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Seria Idee, tom 54, Warszawa 2014). „Czy już w czasie prezydentury Jelcyna nie mieliśmy do czynienia z autorytaryzmem w rosyjskiej polityce? – zapytał były sowiecki dysydent Siniawski (pseudonim Abram Terc) w książce „Rosyjska inteligencja”. Jej autor zaproponował bardzo szeroką i pojemną definicję inteligenta jako „krytycznie myślącej osobowości”. Ów krytycyzm powinien przede wszystkim dotyczyć władzy, której inteligencja powinna patrzeć na ręce. Niestety, w okresie rządów Jelcyna rosyjska inteligencja zdradziła własne ideały, popierając przeprowadzony z użyciem czołgów szturm na rosyjski Biały Dom, do którego doszło w 1993 roku w wyniku konfliktu między prezydentem a deputowanymi, nazywanego kryzysem konstytucyjnym. A przecież był to pierwszy demokratycznie wybrany parlament od ponad siedemdziesięciu lat, podkreśla autor” (fragment recenzji).

Cały tekst dostępny jest w książce „Mozaika Europy Wschodniej”

http://marszalek.com.pl/sklep/pl/historia/3273-mozaika-europy-wschodniej-wybor-esejow-i-recenzji.html

Edward Radziński, Apokalipsa Koby. Wspomnienia przyjaciela Stalina

W czerwcowym numerze „Nowych Książek” 6/2015 została opublikowana moja recenzja „Życie i śmierć Stalina”, w której omawiam książkę Edwarda Radzińskiego „Apokalipsa Koby. Wspomnienia przyjaciela Stalina” (przełożył Władysław Jeżewski, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2014). „W ostatnim czasie ukazało się wiele książek o Stalinie, ale autorzy większości z nich koncentrują się na jego działaniach wewnątrz sowieckiego imperium. W „Apokalipsie Koby” poprzez postać Fudżiego, przyjaciela Stalina z czasów dzieciństwa i jednego z najlepszych zagranicznych agentów Łubianki, autor próbował spojrzeć na tyrana z perspektywy globalnej. I tak, zdaniem Rudzińskiego przywódca ZSRS celowo dążył do rozpętania III wojny światowej, która miałaby się toczyć z użyciem bomb atomowych. I tylko śmierć przerwała te zbrodnicze zamiary. Ich realizacja oznaczałaby zagładę całej ludzkości” (fragment recenzji).

Cały tekst dostępny jest w książce „Mozaika Europy Wschodniej”

http://marszalek.com.pl/sklep/pl/historia/3273-mozaika-europy-wschodniej-wybor-esejow-i-recenzji.html

Igor T. Miecik, Katiusza z bagnetem. 14 sekretów ZSRR

W najnowszym numerze Nowej Europy Wschodniej 6/2014 została opublikowana moja recenzja książki Igora T. Miecika „Katiusza z bagnetem. 14 sekretów ZSRR” (Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014). „Igor Miecik zadebiutował w 2012 roku książką „14:57 do Czyty. Reportaże z Rosji”, w której ukazał między innymi katastrofalne skutki wojny czeczeńskiej, powodującej, jego zdaniem, zejście Rosji z drogi przemian demokratycznych w kierunku rządów autorytarnych. W swoim najnowszym zbiorze szkiców „Katiusza z bagnetem. 14 sekretów ZSRR” autor skupił się na przedstawieniu białych plam radzieckiej historii, choć na podstawie lektury tej książki można raczej dojść do wniosku, że jest ona jednym wielkim pasmem kłamstw i zafałszowywania faktów” (fragment recenzji).

Cały tekst dostępny jest w książce „Mozaika Europy Wschodniej”

http://marszalek.com.pl/sklep/pl/historia/3273-mozaika-europy-wschodniej-wybor-esejow-i-recenzji.html

Tadeusz Sucharski, Polskie poszukiwania innej Rosji

Tadeusz Sucharski, Polskie poszukiwania „innej” Rosji. O nurcie rosyjskim w literaturze Drugiej Emigracji
Wydawnictwo „słowo / obraz terytoria”, Gdańsk 2008

Czym jest „inna” Rosja? To pojęcie wprowadzili w obieg Herling-Grudziński i Józef Czapski w połowie lat 50., Tadeusz Sucharski zaś z jego pomocą stara się obalić panujące stereotypy dotyczące postrzegania wschodniego sąsiada, wskazując na duże zróżnicowanie postaw wśród polskich pisarzy, którzy doświadczyli terroru stalinowskiego. Ów stereotyp obecnie na płaszczyźnie synchronicznej można zdefiniować jako utożsamianie władzy i narodu rosyjskiego, czyli, innymi słowy, oprawców i ofiar, diachronicznej – utrzymywanie, że źródła komunizmu sowieckiego tkwią w carskim despotyzmie, z czym mamy do czynienia na przykład w książce polskiego historyka J. Kucharzewskiego „Od białego do czerwonego caratu”. W obrębie zainteresowań słupskiego badacza znalazła się twórczość Józefa Czapskiego, Beaty Obertyńskiej, Jerzego Gliksmana, Anatola Krakowieckiego, Stanisława Vincenza, Józefa Mackiewicza, Herlinga Grudzińskiego i Aleksandra Wata. Wybór jest uzasadniony, bowiem większość z nich cechuje podobne doświadczenie życiowe – aresztowanie przez NKWD w 1939 roku, dwu, trzyletni pobyt w łagrach gułagu, ewakuacja z ZSRR z Armią Andersa. Sucharski podkreśla prekursorski charakter dzieł polskich pisarzy emigracyjnych. To właśnie dzięki ich świadectwom Zachód dowiedział się o istnieniu stalinowskiej więziennej cywilizacji. Ta prawda była niewygodna, bo kolidowała z ukształtowanym w czasie II wojny światowej wizerunkiem ZSRR jako wiernego sojusznika aliantów. Potrzebna była odwilż i Sołżenicyn, by przyznano im rację. Wśród omawianych przez Sucharskiego postaw polskich pisarzy wobec Rosji na jednym biegunie znajduje się, na przykład, ocierający się o rasizm i rusofobie, nacechowany emocjonalnie, utwór Obertyńskiej „W domu niewoli”, a na drugim – pragnienie intelektualnego dialogu i zbliżenia między dwoma narodami na płaszczyźnie duchowej Czapskiego. Do tej grupy entuzjastów porozumienia polsko-rosyjskiego niewątpliwie można także zaliczyć Vincenza, który na sowiecką okupację Galicji spojrzał przez pryzmat ludowej huculskiej mądrości, a także Mackiewicza, akcentującego w swoich powieściach zupełną nieprzystawalność Rosji carskiej i bolszewickiej. Odrębną grupę tworzą pisarze o lewicowych przekonaniach – Wat i Gliksman. W obozach i więzieniach na własnej skórze odczuli, czym naprawdę jest socjalistyczna utopiach, jaką miał urzeczywistniać Związek Sowiecki. Za najciekawszą część książki należy uznać rozdział poświęcony eseistyce Herlinga-Grudzińskiego, w której polski pisarz emigracyjny poddał wnikliwej analizie twórczość Sołżenicyna. Z samego początku jest nią zachwycony, ale potem przezywa rozczarowanie. Ze smutkiem obserwuje, jak dawny więzień stalinowskich obozów został rzecznikiem wielkomocarstwowej idei rosyjskiej, legitymizuje Rosję Putina. Autor „Innego świata” jest dla Sucharskiego pisarzem szczególnie ważnym, w 2002 roku bowiem opublikował książkę „Dostojewski Herlinga-Grudzińskiego”. Za odkrywcze należy uznać porównanie „Książki o Kołymie” Krakowieckiego i „Opowiadań kołymskich” Warłama Szłamowa. Sucharski podkreśla, że relacja polskiego pisarza z „białego krematorium” ukazała się w 1950 roku, a więc pięć lat przed napisaniem słynnego dzieła rosyjskiego pisarza. Za cechę wspólną dla obu utworów badacz uznał podobnie zarysowaną kondycję „kołymiaka” – więźnia żyjącego poza zasadą człowieczeństwa, przeświadczonego, że dno ludzkiego upodlenia tak naprawdę nie istnieje.

Eugeniusz Sobol
Opublikowano w Topos 6/2009